آیا رسانه بی طرف وجود دارد؟
در بسیاری از بحثهای سیاسی و اجتماعی، یکی از رایجترین جملاتی که شنیده میشود این است که «فلان رسانه بیطرف است و فقط واقعیت را نقل میکند». اما آیا واقعاً رسانهای وجود دارد که کاملاً بیطرف باشد؟ آیا رسانهها صرفاً آیینهای هستند که واقعیت را بدون هیچ تغییری منعکس میکنند یا اینکه هر رسانه ناگزیر بخشی از واقعیت را انتخاب، برجسته و تفسیر میکند؟
این پرسش از مهمترین مباحث حوزه سواد رسانهای است. زیرا نحوه درک ما از رویدادهای جهان تا حد زیادی تحت تأثیر رسانههایی قرار دارد که اخبار را برای ما روایت میکنند.
منظور از بیطرفی رسانه چیست؟
بیطرفی رسانه به این معناست که یک رسانه در پوشش اخبار و رویدادها، بدون جانبداری سیاسی، اقتصادی، ایدئولوژیک یا فرهنگی عمل کند و همه ابعاد یک موضوع را به شکلی متوازن ارائه دهد.
در نگاه اول این تعریف منطقی به نظر میرسد، اما در عمل اجرای کامل آن بسیار دشوار است. حتی انتخاب اینکه کدام خبر منتشر شود و کدام خبر نادیده گرفته شود، نوعی تصمیمگیری و اولویتبندی محسوب میشود.
به بیان دیگر، رسانه قبل از آنکه خبری را منتشر کند، چندین مرحله انتخاب را پشت سر میگذارد:
1-انتخاب موضوع
2-انتخاب تیتر
3-انتخاب تصاویر
4-انتخاب کارشناسان
5-انتخاب واژگان
6-تعیین میزان پوشش خبر
هر یک از این مراحل میتواند بر برداشت مخاطب اثر بگذارد.
چرا رسانهها نمیتوانند کاملاً بیطرف باشند؟
واقعیت این است که هر رسانه در یک محیط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی فعالیت میکند و نمیتواند کاملاً از این عوامل جدا باشد.
تأثیر مالکیت رسانه
بخش زیادی از رسانههای جهان متعلق به دولتها، شرکتهای بزرگ یا گروههای اقتصادی هستند. طبیعی است که مالکان رسانه بر سیاستهای کلی آن تأثیر بگذارند.
برای مثال:
1-رسانههای دولتی معمولاً منافع و دیدگاههای دولت خود را برجسته میکنند.
2-رسانههای خصوصی ممکن است تحت تأثیر منافع صاحبان سرمایه قرار بگیرند.
3-رسانههای وابسته به احزاب سیاسی اغلب رویدادها را از زاویه دید جریان سیاسی خود تحلیل میکنند.
تأثیر فرهنگ و ارزشها
روزنامهنگاران نیز انسان هستند و مانند هر فرد دیگری دارای باورها، ارزشها و پیشفرضهای ذهنی هستند.
حتی اگر خبرنگاری تلاش کند کاملاً حرفهای عمل کند، باز هم زاویه نگاه او میتواند بر نحوه روایت یک رویداد اثر بگذارد.
به همین دلیل است که گاهی دو رسانه درباره یک اتفاق واحد گزارشهایی کاملاً متفاوت منتشر میکنند.
محدودیت زمان و منابع
هیچ رسانهای نمیتواند تمام واقعیت را پوشش دهد. تعداد رویدادهای جهان بسیار بیشتر از ظرفیت رسانههاست.
بنابراین رسانه ناچار است انتخاب کند:
1-چه چیزی مهم است؟
2-چه چیزی در اولویت قرار دارد؟
3-کدام خبر در صفحه اول قرار بگیرد؟
همین انتخابها نوعی جهتگیری ایجاد میکند.
تفاوت میان دروغگویی و سوگیری رسانهای
بسیاری از افراد تصور میکنند اگر رسانهای سوگیری داشته باشد، حتماً دروغ میگوید. در حالی که این دو مفهوم با یکدیگر تفاوت دارند.
سوگیری رسانهای الزاماً به معنای انتشار اخبار جعلی نیست.
گاهی رسانه:
1-بخشی از واقعیت را برجسته میکند.
2-بخشی از واقعیت را کمرنگ نشان میدهد.
3-از واژگان خاصی استفاده میکند.
4-یک موضوع را بیشتر از موضوعات دیگر پوشش میدهد.
در چنین شرایطی ممکن است همه اطلاعات ارائهشده صحیح باشند، اما برداشت نهایی مخاطب تحت تأثیر نحوه ارائه خبر قرار گیرد.
تکنیک چارچوببندی؛ مهمترین دلیل نبود رسانه کاملاً بیطرف
یکی از مهمترین مفاهیم سواد رسانهای، «چارچوببندی خبر» یا Framing است.
در این تکنیک، رسانه تعیین میکند مخاطب از چه زاویهای به یک رویداد نگاه کند.
برای مثال یک اعتراض خیابانی میتواند با تیترهای متفاوتی پوشش داده شود:
1-اعتراض شهروندان به مشکلات اقتصادی
2-تجمع آشوبگران در مرکز شهر
3-مطالبهگری مردمی برای اصلاح سیاستها
هر سه تیتر ممکن است به یک رویداد اشاره داشته باشند، اما برداشت مخاطب از هر کدام کاملاً متفاوت خواهد بود.
در واقع رسانه تنها خبر را منتقل نمیکند، بلکه به آن معنا نیز میبخشد.
آیا رسانههای معروف جهان بیطرف هستند؟
بسیاری از رسانههای مشهور جهان خود را مستقل و حرفهای معرفی میکنند. با این حال پژوهشگران علوم ارتباطات معتقدند که همه رسانهها دارای نوعی سوگیری هستند.
این سوگیری ممکن است:
1-سیاسی باشد.
2-اقتصادی باشد.
3-فرهنگی باشد.
4-ملی و امنیتی باشد.
نکته مهم این است که سوگیری در همه رسانهها وجود دارد، اما شدت و نوع آن متفاوت است.
به همین دلیل کارشناسان سواد رسانهای توصیه میکنند اخبار مهم از چند منبع مختلف دنبال شود و مخاطب تنها به یک رسانه وابسته نباشد.
آیا رسانه بیطرف مطلق وجود دارد؟
اکثر پژوهشگران علوم رسانه معتقدند رسانه بیطرف مطلق عملاً وجود ندارد.
آنچه وجود دارد «تلاش برای انصاف و توازن» است، نه بیطرفی کامل.
یک رسانه حرفهای سعی میکند:
1-منابع مختلف را بررسی کند.
2-دیدگاههای گوناگون را منعکس کند.
3-اطلاعات نادرست را اصلاح کند.
4-میان خبر و تحلیل تفاوت قائل شود.
اما حتی چنین رسانهای نیز نمیتواند کاملاً فارغ از پیشفرضها و محدودیتهای خود باشد.
چگونه اخبار را هوشمندانه مصرف کنیم؟
اگر هیچ رسانهای کاملاً بیطرف نیست، راهحل چیست؟
راهحل، افزایش سواد رسانهای مخاطب است.
برای تحلیل بهتر اخبار:
1-یک خبر را از چند رسانه مختلف بررسی کنید.
2-به تیترها و واژگان استفادهشده توجه کنید.
3-منبع خبر را بشناسید.
4-مالکیت و وابستگی رسانه را بررسی کنید.
5-میان خبر، تحلیل و نظر شخصی تفاوت قائل شوید.
6-از پذیرش سریع اخبار احساسی خودداری کنید.
این مهارتها باعث میشود کمتر تحت تأثیر عملیات روانی و جهتدهی رسانهای قرار بگیریم.
جمعبندی
پرسش «آیا رسانه بیطرف وجود دارد؟» یکی از بنیادیترین پرسشهای سواد رسانهای است. بررسی ساختار رسانهها نشان میدهد که بیطرفی مطلق تقریباً دستنیافتنی است. هر رسانه تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند مالکیت، فرهنگ، سیاستهای تحریریه و محدودیتهای حرفهای قرار دارد.
بنابراین به جای جستجوی یک رسانه کاملاً بیطرف، باید توانایی تحلیل انتقادی رسانهها را در خود تقویت کنیم. مخاطب آگاه کسی نیست که به یک رسانه اعتماد مطلق داشته باشد، بلکه کسی است که بتواند روایتهای مختلف را مقایسه کرده و تصویری نزدیکتر به واقعیت به دست آورد.
سوالات متداول (FAQ)
آیا رسانه کاملاً بیطرف وجود دارد؟
اکثر پژوهشگران علوم ارتباطات معتقدند رسانه بیطرف مطلق وجود ندارد و همه رسانهها دارای درجاتی از سوگیری هستند.
آیا سوگیری رسانهای به معنای دروغگویی است؟
خیر. سوگیری رسانهای معمولاً به نحوه انتخاب، برجستهسازی و چارچوببندی اخبار مربوط میشود و لزوماً به معنای انتشار اخبار دروغ نیست.
چرا رسانههای مختلف یک رویداد را متفاوت پوشش میدهند؟
زیرا هر رسانه دارای سیاستهای تحریریه، ارزشها، اولویتها و مخاطبان خاص خود است.
چگونه میتوان اخبار را دقیقتر تحلیل کرد؟
با مطالعه یک خبر از چند منبع مختلف، بررسی منبع خبر، توجه به واژگان و شناخت تکنیکهای رسانهای.
آیا رسانههای مستقل بیطرف هستند؟
استقلال رسانه لزوماً به معنای بیطرفی کامل نیست، اما میتواند میزان وابستگی و فشارهای بیرونی را کاهش دهد.
منابع
McQuail, Denis. Mass Communication Theory.1
Entman, Robert. Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm.2
Kovach & Rosenstiel. The Elements of Journalism.3
Noam Chomsky & Edward Herman. Manufacturing Consent.4
Potter, W. James. Media Literacy.5
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.