در نزدیکی قله جلسه۲ (ارزش پول بخش۲)
25 شهریور 1405
ارسال شده توسط bineghab2
در نزدیکی قله جلسه۲ (ارزش پول بخش۲)
سیاست تثبیت نرخ ارز یکی از موضوعات اصلی در تحلیل ارزش پول در نزدیکی قله و تحولات اقتصادی کشورها است. بر اساس تحلیلهای ساختاری، میخکوب کردن نرخ ارز بدون اتکا به تولید بومی، میتواند ذخایر ارزی کشور را تضعیف کرده و وابستگی مالی ایجاد کند. در این مقاله، با استناد به اسناد معتبر بینالمللی، ساختار اقتصادی ایران و سیر تغییرات ارزش پول در نزدیکی قله مورد بررسی مستند قرار میگیرد.
ریشهیابی اقتصادی در دوره پهلوی و تأثیر آن بر ارزش پول
تحلیل دقیق ارزش پول در نزدیکی قله نیازمند بررسی ریشههای تاریخی و آمارهای صادراتی در دهههای گذشته است بنابراین، بررسی شاخصهای مالی آن برهه نقش مهمی در درک وضعیت موجود دارد.
۱. جهش وابستگی به درآمد نفتی
بر طبق دادههای کتاب «اقتصاد سیاسی ایران مدرن» نوشته هما کاتوزیان (صفحه ۳۲۵)، صادرات ایران دچار تکمحصولی شدید شده بود.
- سهم نفت و گاز: در سال ۱۹۶۳ حدود ۷۷ درصد از صادرات ایران را نفت و گاز تشکیل میداد، اما این رقم در سال ۱۹۷۸ به ۹۸ درصد رسید.
- کاهش صادرات غیرنفتی: در سال ۱۹۷۸ سهم صادرات غیرنفتی به تنها ۲ درصد افت کرد.
- ترکیب صادرات غیرنفتی: از همان ۲ درصد، ۵۱ درصد شامل مواد خام کشاورزی (مانند پشم و کتان)، ۲۸ درصد صنایع سنتی و ۲۱ درصد صنایع شبهمدرن بود.
۲. کسری بودجه و چاپ بیرویه پول
علاوه بر این، با وجود درآمد بالای حاصل از صادرات نفت، حساب جاری کشور بین سالهای ۱۹۶۵ تا ۱۹۷۱ پیوسته با کسری بودجه همراه بود.
همچنین بر اساس آمارهای بانک جهانی، طی سالهای ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۶ حجم نقدینگی در ایران حدود ۳ برابر شد. این افزایش شدید نقدینگی در حالی رخ داد که قیمت نفت از ۳.۵ دلار به ۲۸ دلار (حدود ۹ برابر) رسیده و تولید به ۶ میلیون بشکه در روز رسیده بود. بنابراین، تورم مصرفکننده در آن برهه به نزدیک ۳۰ درصد رسید.
۳. صنایع مونتاژ و خروج ارز
از سوی دیگر، نرخ بیسوادی جامعه در آن برهه حدود ۸۰ درصد بود. در نتیجه، کشور امکان توسعه صنایع زیربنایی و بومی را نداشت. کارخانجاتی مانند ایرانخودرو به حضور بیش از ۱ میلیون تکنیسین خارجی وابسته شدند که این امر به خروج سنگین ارز منجر میشد.
رشد علمی و بومیسازی؛ راهکار پایداری ارزش پول در نزدیکی قله
برای حفظ پایداری ارزش پول در نزدیکی قله اقتصادی، کشور نیازمند تربیت متخصصان و تقویت پژوهش است. پس از انقلاب اسلامی، با وجود افت شدید درآمد نفتی به یکپانزدهم، تحریمها و خسارات جنگ تحمیلی، اولویت کشور بر گسترش آموزش عالی قرار گرفت.
ارزیابی شاخصهای علمی در پایگاههای بینالمللی
در همین راستا، پایگاههای داده و نشریات معتبر جهانی رشد علمی ایران را به تصویر کشیدهاند:
- پایگاه سایماگو (SCImago): رتبه علمی ایران در بیوشیمی و ژنتیک از ۵۳ جهان در سال ۱۹۹۶ به رتبه ۱۶ در سال ۲۰۲۲ رسید. همچنین در علوم مواد از رتبه ۵۴ به رتبه ۱۲ جهان صعود کرد.
- مجله نیو ساینتیست (New Scientist): این مجله معتبر تصریح میکند که سرعت رشد تولیدات علمی ایران ۱۱ برابر سریعتر از متوسط جهانی بوده است.
- نشریه امریکن اینترست (American Interest): این نشریه آمریکایی در سال ۲۰۱۷ ایران را در میان ۷ قدرت بزرگ جهان از نظر فناوریهای حیاتی ردهبندی کرد.
- مؤسسه ASPI استرالیا: بر اساس ردیاب فناوریهای حیاتی، ایران در حوزه سوختهای زیستی در رتبه ۴ جهان و در حوزههای نانو، کوانتوم، سلولهای بنیادی و روباتیک در جمع ۵ یا ۱۰ کشور برتر جای دارد.
مقایسه الگوی تورم ایران و ژاپن در تحلیل ارزش پول
برای تحلیل دقیقتر موضوع ارزش پول در نزدیکی قله، بررسی تجربه اقتصادی ژاپن بسیار راهگشا است.
بر اساس کتاب «صعود و افول ارزهای قدرتمند»، ین ژاپن در سال ۱۹۶۰ از کمارزشترین پولهای جهان بود. با این حال، دولت ژاپن بین سالهای ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ با تزریق نقدینگی و تحمل تورم بالا، از صنایع بومی حمایت کرد. در نتیجه، در سال ۱۹۷۰ ین ژاپن به چهارمین ارز قدرتمند جهان تبدیل شد.
بنابراین، تورم میتواند ناشی از کسری ساختاری و وارداتمحوری (مانند دوره پهلوی) باشد، یا هزینهای ناشی از سرمایهگذاری برای جهش تولید بومی و صعود به قلههای صنعتی محسوب شود.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. علت اصلی کسری بودجه و تضعیف ارزش پول در دوره پهلوی چه بود؟
بر اساس دادههای کتاب «اقتصاد سیاسی ایران مدرن» نوشته هما کاتوزیان، در سال ۱۹۷۸ حدود ۹۸ درصد از صادرات ایران به نفت و گاز اختصاص داشت و سهم صادرات غیرنفتی به تنها ۲ درصد رسیده بود. با وجود جهش ۹ برابری قیمت نفت و استخراج ۶ میلیون بشکه در روز، حجم نقدینگی طی دو سال (۱۹۷۴ تا ۱۹۷۶) حدود ۳ برابر شد که تورم شدید و کسری بودجه پیوسته را به همراه داشت. همچنین بهدلیل نرخ بیسوادی ۸۰ درصدی جامعه، صنایع مونتاژی نظیر ایرانخودرو به حضور بیش از ۱ میلیون تکنیسین خارجی وابسته بودند که موجب خروج سنگین ارز از کشور میشد.
۲. شاخصهای معتبر بینالمللی درباره سرعت رشد علمی ایران چه میگویند؟
طبق دادههای پایگاه سایماگو (SCImago)، رتبه علمی ایران در رشته بیوشیمی و ژنتیک از ۵۳ جهان در سال ۱۹۹۶ به رتبه ۱۶ در سال ۲۰۲۲ و در علوم مواد از رتبه ۵۴ به رتبه ۱۲ جهان صعود کرده است. همچنین مجله نیو ساینتیست (New Scientist) تصریح میکند که سرعت رشد تولیدات علمی ایران ۱۱ برابر سریعتر از متوسط جهانی بوده است. بر اساس گزارش مؤسسه ASPI استرالیا نیز ایران در حوزه سوختهای زیستی در رتبه ۴ جهان و در حوزههای نانو، کوانتوم، سلولهای بنیادی و روباتیک در جمع ۵ یا ۱۰ کشور برتر دنیا قرار دارد.
۳. الگوی توسعه ژاپن چه رابطهای میان تورم و رشد پایدار اقتصادی نشان میدهد؟
بررسی کتاب «صعود و افول ارزهای قدرتمند» نشان میدهد که ین ژاپن در سال ۱۹۶۰ از کمارزشترین پولهای جهان بود. با این حال، دولت ژاپن بین سالهای ۱۹۶۰ تا ۱۹۷۰ با تزریق نقدینگی سنگین و تحمل تورم بالا از تولید بومی حمایت کرد و در سال ۱۹۷۰ به چهارمین ارز قدرتمند جهان تبدیل شد. این الگوی تاریخی نشان میدهد که تورم میتواند هزینهای ناشی از سرمایهگذاری برای جهش تولید بومی و دستیابی به قدرت اقتصادی باشد.
۴. چرا توسعه تولید بومی تنها راه حفظ پایداری ارزش پول است؟
تثبیت یا میخکوب کردن نرخ ارز بدون اتکا به تولید بومی، باعث تخلیه ذخایر ارزی و وابستگی مالی میشود. تنها از طریق گسترش آموزش، تربیت متخصصان بومی و توسعه صنایع بنیادین میتوان جلوی واردات بیرویه و خروج ارز را گرفت و ارزش پول را به شکل پایدار حفظ نمود.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.