چگونه آمار میتواند مخاطب را گمراه کند؟
آمار یکی از مهمترین ابزارها برای توضیح واقعیت است. اما آیا هر عددی که در یک خبر، گزارش یا شبکه اجتماعی میبینیم، واقعاً تصویر کاملی از واقعیت ارائه میدهد؟
پاسخ منفی است.
گاهی یک آمار کاملاً واقعی است، اما نحوه انتخاب، مقایسه یا نمایش آن میتواند مخاطب را به نتیجهای اشتباه برساند. به همین دلیل، در سواد رسانهای فقط دانستن عدد کافی نیست؛ باید بدانیم این عدد چگونه به دست آمده و چگونه ارائه شده است.
آمار چگونه میتواند گمراهکننده باشد؟
آمار معمولاً با ایجاد حس دقت و علمی بودن، اعتماد مخاطب را افزایش میدهد. وقتی در یک خبر با درصد، نمودار یا اعداد دقیق روبهرو میشویم، ممکن است تصور کنیم نتیجه ارائهشده حتماً درست است.
اما گمراهکنندگی آمار میتواند از چند مسیر اتفاق بیفتد.
۱. انتخاب گزینشی دادهها
یکی از رایجترین روشها، انتخاب بخشی از دادهها و نادیده گرفتن بخش دیگر است.
برای مثال، ممکن است یک رسانه افزایش یک شاخص را در یک بازه کوتاه نشان دهد و نتیجه بگیرد که یک روند کلی در حال وقوع است؛ در حالی که اگر بازه زمانی طولانیتری بررسی شود، تصویر متفاوتی به دست میآید.
بنابراین باید پرسید:
این آمار مربوط به چه بازه زمانی است و چه دادههایی در آن دیده نمیشوند؟
این موضوع به مفهوم فریمسازی خبری نیز ارتباط دارد؛ زیرا همانطور که یک رویداد میتواند با انتخاب زاویه خاصی روایت شود، دادهها نیز میتوانند با انتخاب بخشی از واقعیت، تصویری خاص ایجاد کنند.
۲. بازی با درصدها
درصدها میتوانند بسیار تأثیرگذار باشند، اما بدون دانستن عدد پایه ممکن است گمراهکننده شوند.
فرض کنید گفته شود:
«قیمت یک کالا ۱۰۰ درصد افزایش یافته است.»
این جمله بهتنهایی اطلاعات کاملی نمیدهد. باید بدانیم قیمت اولیه چه مقدار بوده است.
همچنین تفاوت زیادی میان افزایش ۱ درصدی و افزایش ۱۰۰ درصدی وجود دارد. بنابراین هنگام مشاهده درصدها، بهتر است همیشه عدد اولیه، عدد نهایی و بازه زمانی را بررسی کنیم.
۳. استفاده از نمودارهای گمراهکننده
نمودارها به درک سریع اطلاعات کمک میکنند، اما نحوه طراحی آنها میتواند برداشت مخاطب را تغییر دهد.
برای مثال، اگر محور یک نمودار از صفر شروع نشود، ممکن است یک اختلاف کوچک بسیار بزرگ به نظر برسد.
به همین دلیل، فقط به شکل ظاهری نمودار اعتماد نکنید و محورهای آن، واحد اندازهگیری و بازه زمانی را بررسی کنید.
۴. مقایسه نادرست
گاهی دو عدد با یکدیگر مقایسه میشوند، در حالی که شرایط آنها یکسان نیست.
برای نمونه، اگر جمعیت، شرایط اقتصادی، روش محاسبه یا دوره زمانی دو کشور را در نظر نگیریم، مقایسه آنها ممکن است نتیجه نادرستی به همراه داشته باشد.
هر مقایسه آماری باید بر اساس معیارهای یکسان و قابل مقایسه انجام شود.
۵. استفاده از میانگین به جای تصویر واقعی
میانگین همیشه وضعیت همه افراد را نشان نمیدهد.
فرض کنید درآمد پنج نفر به ترتیب ۱۰، ۱۰، ۱۰، ۱۰ و ۱۰۰ میلیون تومان باشد. میانگین درآمد آنها ۲۸ میلیون تومان است؛ اما این عدد وضعیت واقعی بیشتر افراد را نشان نمیدهد.
بنابراین هنگام دیدن یک میانگین باید پرسید:
توزیع دادهها چگونه است و این میانگین واقعاً وضعیت چه کسانی را نشان میدهد؟
چگونه آمار گمراهکننده را تشخیص دهیم؟
برای بررسی یک آمار، لازم نیست متخصص ریاضی باشیم. چند سؤال ساده میتواند بسیاری از خطاها را آشکار کند:
1. این آمار از چه منبعی منتشر شده است؟
2. دادهها مربوط به چه زمانی هستند؟
3. عدد پایه برای محاسبه درصد چیست؟
4. چه اطلاعاتی را از این آمار حذف کرده اند؟
5. آیا مقایسه با معیار مناسبی انجام شده است؟
6. نمودار از چه مقیاسی استفاده میکند؟
7. آیا منابع مستقل دیگری نیز همین نتیجه را تأیید میکنند؟
این پرسشها مهارتهای سواد رسانهای را تقویت میکنند و به ما کمک میکنند پیش از پذیرفتن یک ادعا، خود دادهها را بررسی کنیم.
تفاوت آمار دروغین و آمار گمراهکننده چیست؟
این دو مفهوم یکسان نیستند.
آمار دروغین ممکن است بر اساس دادههای ساختگی یا اطلاعات اشتباه تولید شده باشد.
اما آمار گمراهکننده میتواند کاملاً واقعی باشد؛ مشکل در نحوه انتخاب، مقایسه یا ارائه آن است.
به بیان ساده:
ممکن است یک عدد درست باشد، اما نتیجهای که از آن گرفته میشود نادرست باشد.
این تفاوت در تشخیص خبر جعلی (Fake News) نیز اهمیت دارد؛ زیرا همیشه برای گمراه کردن مخاطب، لازم نیست عددی کاملاً ساختگی تولید شود.
قبل از باور کردن یک آمار چه کنیم؟
هنگام مواجهه با یک عدد یا نمودار در رسانهها، عجله نکنید.
منبع اصلی را پیدا کنید، تاریخ انتشار داده را بررسی کنید، عدد پایه و روش محاسبه را ببینید و در صورت امکان، منابع معتبر دیگر را برای مقایسه داده بررسی کنید.
همانطور که در مقاله «رسانهها چگونه افکار عمومی را شکل میدهند؟» بررسی کردیم، رسانه فقط با انتخاب موضوع بر ذهن مخاطب اثر نمیگذارد؛ بلکه نحوه ارائه اطلاعات نیز میتواند برداشت ما از واقعیت را تغییر دهد.
بنابراین، در عصر انفجار اطلاعات، توانایی خواندن و تحلیل آمار بخشی از سواد رسانهای است.
جمعبندی
آمار میتواند ابزار قدرتمندی برای شناخت واقعیت باشد؛ اما اگر دادهها گزینشی انتخاب شوند، درصدها بدون عدد پایه ارائه شوند، نمودارها به شکل نامناسب طراحی شوند یا دو موضوع غیرقابلمقایسه با یکدیگر مقایسه شوند، همان آمار میتواند مخاطب را گمراه کند.
پس هرگاه با یک عدد چشمگیر، درصد بزرگ یا نمودار عجیب روبهرو شدیم، بهتر است قبل از پذیرفتن نتیجه، یک سؤال ساده بپرسیم:
«این عدد دقیقاً چه چیزی را نشان میدهد و چه چیزی را نشان نمیدهد؟»
سوالات متداول
آیا هر آماری که در رسانه منتشر میشود قابل اعتماد است؟
خیر. معتبر بودن یک آمار به منبع، روش جمعآوری داده، زمان انتشار و شیوه ارائه آن بستگی دارد.
چگونه بفهمیم یک نمودار گمراهکننده است؟
محورهای نمودار، مقیاس، واحد اندازهگیری و بازه زمانی را بررسی کنید. گاهی تغییر مقیاس میتواند یک اختلاف کوچک را بسیار بزرگ نشان دهد.
چرا درصدها میتوانند گمراهکننده باشند؟
زیرا درصد بدون دانستن عدد پایه ممکن است تصویر ناقصی ارائه دهد. برای تحلیل درصد باید مقدار اولیه، مقدار نهایی و بازه زمانی را نیز بررسی کرد.
آیا آمار گمراهکننده همان آمار جعلی است؟
خیر.آمار جعلی ممکن است بر پایه دادههای ساختگی شکل بگیرد، اما آمار گمراهکننده میتواند کاملاً واقعی باشد. در این حالت، نحوه انتخاب و ارائه دادهها مخاطب را گمراه میکند.
مهمترین مهارت برای بررسی آمار چیست؟
مهمترین مهارت، پرسشگری و بررسی منبع است. باید بدانیم داده از کجا آمده، چگونه محاسبه شده و آیا منابع دیگر نیز آن را تأیید میکنند.
منابع مقاله
OECD – Data and statistics:
https://www.oecd.org/en/topics/data-and-statistics.html
Our World in Data – Data and statistics:
https://ourworldindata.org/
United Nations Statistics Division:
https://unstats.un.org/
U.S. Census Bureau – Understanding Data and Statistics:
https://www.census.gov/
Stanford Encyclopedia of Philosophy – The Philosophy of Statistics:
https://plato.stanford.edu/
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.