خبر جعلی (Fake News) چیست؟ ۷ راه ساده برای تشخیص اخبار جعلی
امروزه یک خبر میتواند در چند دقیقه به هزاران یا حتی میلیونها نفر برسد. اما سرعت انتشار، بهمعنای درست بودن خبر نیست. گاهی یک محتوای ساختگی با ظاهر یک خبر واقعی منتشر میشود و مخاطب را به اشتباه میاندازد.
به این نوع محتوا معمولاً خبر جعلی یا Fake News گفته میشود. اما خبر جعلی دقیقاً چیست و چگونه میتوان آن را تشخیص داد؟
خبر جعلی (Fake News) چیست؟
خبر جعلی به محتوای نادرست یا ساختگی گفته میشود که با ظاهر یک خبر واقعی منتشر میشود و میتواند با هدف فریب، تأثیرگذاری بر افکار عمومی یا کسب منفعت اقتصادی و سیاسی تولید شود.
در تعریف یونسکو، «خبر جعلی» را میتوان نوعی از اطلاعات نادرست دانست که در قالب خبر ارائه میشود. یونسکو همچنین میان «اطلاعات نادرست» که ممکن است بدون قصد فریب منتشر شوند و «اطلاعات گمراهکننده» یا Disinformation که با قصد فریب و اثرگذاری منتشر میشوند، تفاوت میگذارد.
بنابراین، هر خبر اشتباهی الزاماً خبر جعلی نیست. عنصر مهم در بسیاری از نمونههای Fake News، ساختگی بودن محتوا و ارائه آن در قالب خبر برای ایجاد یک برداشت نادرست است.
چرا خبر جعلی تولید و منتشر میشود؟
خبر جعلی میتواند اهداف مختلفی داشته باشد. برخی از مهمترین اهداف عبارتاند از:
۱. تأثیرگذاری بر افکار عمومی
گاهی یک خبر ساختگی برای ایجاد نگرش مثبت یا منفی نسبت به یک فرد، گروه، کشور یا موضوع منتشر میشود.
۲. ایجاد ترس و هیجان
محتواهایی که با تیترهای ترسناک و هیجانی منتشر میشوند، معمولاً شانس بیشتری برای جلب توجه مخاطب دارند.
۳. کسب درآمد
برخی تولیدکنندگان اخبار جعلی صرفاً برای جذب بازدید و افزایش درآمد تبلیغاتی، مطالب جنجالی و دروغین تولید میکنند.
۴. ایجاد اختلاف و دو قطبی
یک خبر جعلی میتواند باعث افزایش خشم، بیاعتمادی یا اختلاف میان گروههای مختلف جامعه شود.
تفاوت خبر جعلی با شایعه و اطلاعات نادرست چیست؟
این مفاهیم به یکدیگر نزدیک هستند، اما دقیقاً یکسان نیستند.
خبر جعلی: محتوای نادرست یا ساختگی است که در قالب خبر ارائه میشود.
اطلاعات نادرست (Misinformation): اطلاعات غلط یا نادرستی است که ممکن است فرد بدون قصد فریب دیگران آن را منتشر کند.
اطلاعات گمراهکننده یا فریبآمیز (Disinformation): اطلاعات نادرست یا گمراهکنندهای است که با قصد فریب یا اثرگذاری بر دیگران منتشر میشود.
شایعه: ادعایی است که معمولاً بدون منبع معتبر و تأییدشده میان افراد منتشر میشود و ممکن است درست یا نادرست باشد.
پس هر شایعهای خبر جعلی نیست و هر اشتباه خبری نیز الزاماً با هدف فریب منتشر نشده است.
۷ راه تشخیص خبر جعلی
برای تشخیص یک خبر جعلی لازم نیست متخصص رسانه باشید. چند بررسی ساده میتواند احتمال گرفتار شدن در دام Fake News را کاهش دهد.
۱. منبع خبر را بررسی کنید
ابتدا ببینید خبر از کجا منتشر شده است. آیا رسانه مشخص و قابل شناسایی است؟ آیا سابقه انتشار اخبار معتبر دارد؟
اگر منبع ناشناس است، نباید خبر را بدون بررسی بیشتر باور یا منتشر کرد.
۲. تیتر را با متن مقایسه کنید
گاهی تیتر با هدف جذب کلیک نوشته میشود، اما متن خبر ادعای تیتر را تأیید نمیکند.
بنابراین فقط به تیتر توجه نکنید و متن کامل را بخوانید.
۳. تاریخ انتشار را بررسی کنید
یکی از روشهای رایج انتشار اطلاعات گمراهکننده، بازنشر یک خبر قدیمی بهعنوان یک اتفاق جدید است.
همیشه تاریخ انتشار و زمان وقوع رویداد را بررسی کنید.
۴. به منبع اصلی مراجعه کنید
اگر خبری به یک مقام، سازمان، گزارش یا پژوهش استناد میکند، تا حد امکان منبع اصلی را پیدا کنید.
نقل قولی که از منبع اصلی جدا شده باشد، ممکن است معنای متفاوتی پیدا کند.
۵. عکس و ویدئو را بهسادگی باور نکنید
تصویر واقعی میتواند در یک زمان یا مکان متفاوت ثبت شده باشد و بعد با یک توضیح نادرست منتشر شود.
بنابراین واقعی بودن تصویر، لزوماً به معنای درست بودن ادعایی نیست که همراه آن منتشر شده است.
۶. به تیترهای بیش از حد هیجانی شک کنید
عبارتهایی مانند «فوری!»، «باورنکردنی!»، «همین الان منتشر شد!» یا «رسانهها نمیخواهند شما بدانید!» بهتنهایی نشانه جعلی بودن خبر نیستند، اما میتوانند دلیلی برای بررسی بیشتر باشند.
۷. خبر را با چند منبع معتبر مقایسه کنید
اگر یک ادعا واقعاً مهم باشد، معمولاً میتوان درباره آن اطلاعات بیشتری در منابع مستقل پیدا کرد.
مقایسه چند منبع معتبر یکی از مهمترین مراحل راستیآزمایی است. یونسکو نیز آموزش سواد رسانهای، بررسی منابع و راستیآزمایی را از ابزارهای مهم مقابله با اطلاعات نادرست میداند.
چرا اخبار جعلی سریع منتشر میشوند؟
خبر جعلی معمولاً با استفاده از احساسات مخاطب ساخته میشود.
ترس، خشم، هیجان، تعصب و کنجکاوی میتوانند باعث شوند فرد قبل از بررسی صحت یک خبر، آن را برای دیگران ارسال کند.
به همین دلیل، انتشار یک خبر جعلی همیشه به تولیدکننده آن وابسته نیست. گاهی مخاطبان نیز ناخواسته به انتشار آن کمک میکنند.
شبکههای اجتماعی این مسئله را جدیتر کردهاند؛ زیرا هر کاربر میتواند یک محتوا را در مدت کوتاهی با تعداد زیادی از افراد به اشتراک بگذارد.
قبل از انتشار یک خبر، این ۵ سؤال را بپرسید
اگر میخواهید احتمال انتشار خبر جعلی را کاهش دهید، قبل از ارسال یک خبر این پنج سؤال را از خودتان بپرسید:
1. چه کسی این خبر را منتشر کرده است؟
2. منبع اصلی خبر کجاست؟
3. این خبر مربوط به چه زمانی است؟
4. آیا منابع معتبر دیگری نیز آن را تأیید کردهاند؟
5. آیا تیتر و محتوای خبر واقعاً با یکدیگر مطابقت دارند؟
اگر پاسخ روشنی برای این پرسشها ندارید، بهتر است خبر را منتشر نکنید.
جمعبندی
خبر جعلی یا Fake News فقط یک خبر دروغین نیست؛ بلکه محتوایی است که میتواند با ظاهر یک خبر واقعی، مخاطب را به برداشت نادرست برساند.
در عصر شبکههای اجتماعی، تشخیص خبر جعلی فقط وظیفه خبرنگاران و رسانهها نیست. هر کاربر نیز پیش از باور یا انتشار یک خبر باید منبع، تاریخ، تصاویر، متن و شواهد مربوط به آن را بررسی کند.
سواد رسانهای یعنی قبل از واکنش نشان دادن، یک قدم عقبتر برویم و بپرسیم: «آیا این خبر واقعاً درست است؟»
پرسشهای متداول
خبر جعلی یا Fake News چیست؟
خبر جعلی محتوای نادرست یا ساختگی است که در قالب خبر واقعی ارائه میشود و میتواند با هدف فریب، اثرگذاری بر افکار عمومی یا کسب منفعت منتشر شود.
آیا هر خبر اشتباهی خبر جعلی است؟
خیر. ممکن است یک رسانه به دلیل خطای انسانی اطلاعات نادرستی منتشر کند، بدون اینکه قصد فریب داشته باشد. این وضعیت با خبر جعلی یا اطلاعات گمراهکننده عمدی تفاوت دارد.
تفاوت Fake News و Misinformation چیست؟
Fake News معمولاً به محتوای نادرستی گفته میشود که در قالب خبر ارائه شده است. Misinformation به اطلاعات نادرستی گفته میشود که ممکن است بدون قصد فریب دیگران منتشر شود.
چگونه خبر جعلی را تشخیص دهیم؟
بررسی منبع، تاریخ انتشار، منبع اصلی، تصاویر، تیتر و مقایسه خبر با چند منبع معتبر از مهمترین روشهای تشخیص خبر جعلی هستند.
آیا عکس واقعی میتواند در یک خبر جعلی استفاده شود؟
بله. ممکن است یک عکس واقعی مربوط به رویدادی دیگر باشد و با توضیحی نادرست منتشر شود. بنابراین واقعی بودن یک تصویر بهتنهایی صحت خبر را ثابت نمیکند.
چرا مردم اخبار جعلی را باور میکنند؟
اخبار جعلی معمولاً از احساساتی مانند ترس، خشم، هیجان و تعصب استفاده میکنند. همین موضوع میتواند باعث شود مخاطب پیش از بررسی، خبر را باور یا منتشر کند.
منابع مقاله
1. یونسکو، Journalism, Fake News & Disinformation: Handbook for Journalism Education and Training
2. یونسکو، تعریف مفاهیم Misinformation و Disinformation
3. Reuters Institute for the Study of Journalism، بررسی مفهوم Fake News و روشهای مقابله با آن
4. United Nations Digital Library، معرفی و مشخصات کتاب «Journalism, Fake News & Disinformation»
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.